Traveljunkies

Op weg naar Kerman bezoeken we de Zein-o-Din karavanserai, in de 18de eeuw gebouwd door Shah Abbas I, die helemaal door Italianen gerestaureerd is. De meeste karavanserai werden rechthoekig gebouwd, deze is echter zeshoekig met kamers rond een centraal plein. Tegenwoordig wordt het gebouw gebruikt als hotel en in de centrale gang zijn de slaapkamers, afgeschermd door wandjes en gordijnen, geplaatst in de nissen. Het gebouw ernaast diende als verblijf van het personeel en de verzorgers van de paarden en kamelen.

Het is al redelijk laat als we in Kerman aankonen. Kerman ligt zo’n 370 km ten zuidoosten van Yazd. Vanwege zijn relatief afgezonderde ligging, weliswaar op één van de zijderoutes, is Kerman vaak van alle veroveringen bespaard gebleven. We bezoeken de levendige bazaar en mogen van enkele verkopers hun waar proeven. Variërend van een zoete pistache poeder, een heerlijke gedroogde vijg tot een, in de vorm van een krijtje, zeer zurig smakende “kaschk” met een lange nasmaak, gemaakt van gedroogde gefermenteerde geitenmelk. Jakkes! Helaas is het mooie badhuis van het Ganjali Khan complex vandaag gesloten, maar de ingang van het badhuis heeft de fresco’s die we graag willen zien.

Deze prachtige 400 jaar oude fresco’s van wilde dieren zijn heel goed bewaard gebleven! In de bazaar bevindt zich ook het Vakil theehuis en restaurant, dat gevestigd is in een voormalig badhuis. Er is live muziek van een zanger met een Sintar-speler (een soort 4-snarig liggend instrument) als begeleider. We nemen plaats aan een tafel en genieten van de sfeer en de mooie ruimte. Aan de andere kant van de tafel zit een vrouw van een stel waterpijp te roken. Zoals overal in Iran volgt er ongeveer meteen contact en de man blijkt een goochelaar te zijn. Hij vertoont meteen enkele van zijn kunstjes en we moeten natuurlijk ook meteen met hun op de foto.

De volgende dag bezoeken we de citadel van Rayen, in de gelijknamige middeleeuwse lemen stad. Rayen is in feite een ommuurde stad, waarvan sommige delen onder invloed van weer en wind bijna helemaal zijn geërodeerd. Dit stadje is net als Bam helemaal uit leem opgebouwd. Het ligt aan de voet van een zogenaamde Arc, dat is Farsi voor versterkte vesting. Een gouverneurs huis, pleinen en een wirwar aan straatjes zijn nog te onderscheiden. Rayen-kasteel werd bewoond tot 150 jaar geleden.

De funderingen dateren uit het pre-islamitische tijdperk en zijn al bijna 1000 jaar oud. De 10 meter hoge en 3 meter dikke muren met kantelen en wachttorens zijn indrukwekkend. Enkele werklieden zijn bezig met renovatie werkzaamheden aan de adobe binnenmuur. Zand, water, klei en stro worden met een riek door elkaar gemengd en op de muur gesmeerd. We lopen door het complex, kijken in de vele gangetjes en kamers en via een trap komen we op een dak waar we mooi uitzicht over het complex hebben.

We rijden door naar Mahen. Daar brengen we een bezoek aan het mausoleum van Shah Ne’matollah, een beroemde Soefi, dichter en grondlegger van de orde van derwisjen. Een prachtige blauwe koepel prijkt boven het gebouw uit. Bij het naar binnen gaan wordt Jacqueline in haar blauwwitte outfit meteen omsingeld door een twintigtal dames in zwarte chador’s met bijbehorende kinderen. Na de bijna verplichte fotoshoot en 80 selfies van 15 minuten gaan we via een binnenplaats met vijver het gebouw binnen. Mooie tapijten en prachtige koningsblauwe en flesgroene kroonluchters sieren de vloeren en plafonds. In een nis in een hoek van het gebouw zien we enkele van de unieke kalligrafische ornamenten, waar het mausoleum ook bekend om staat.

De stad is maar liefst 5000 jaar geleden opgericht. Duizenden jaren hebben de bewoners hun leven aangepast aan het woestijnklimaat wat terug te zien is in de architectuur.
Het oude centrum van Yazd is een van de oudste centrums ter wereld. Wij zitten in een hotel in dat oude centrum en recht tegenover ons hotel kunnen we al de oude overdekte bazaar inlopen. Het hotel is een voormalig historisch koopmanshuis. De kamers liggen rondom een centrale met tentdoek overdekte patiotuin. Wij krijgen een kamer die via een steile trap te bereiken is. We komen dan eerst in een halletje met twee fauteuils en de deur naar de badkamer. Rechtdoor komen we in de slaapkamer met drie bedden met uitzicht op die patiotuin. Tjonge, een heel sfeervolle kamer met muurschilderingen, antieke voorwerpen ter decoratie en mooie glas in loodramen.

Na aankomst besluiten we meteen al op zoek te gaan naar Alexanders Prison zo genoemd omdat de dichter Hafez hiernaar verwijst. Alexander is er nooit geweest en het is eigenlijk een 15e-eeuwse school met een grote koepel.

Al snel komen we in een wirwar smalle straatjes en sfeervolle overdekte steegjes tussen muren gemaakt van modder, stro en leem. Je zou hier makkelijk kunnen verdwalen. Gelukkig zijn er regelmatig bordjes met pijlen voor de goede richting naar bezienswaardigheden en natuurlijk hebben we navigatie op de telefoon! We zijn er rond zonsondergang en zien het gebouw dus mooi verlicht.

Yazd is de stad van de windvangers (badgirs), de stad met het grootste ondergrondse waterkanalensysteem en staat verder bekend om de Zoroastrische vuurtempels. Jarenlang heeft de stad gediend als het centrum van het Zoroastrisme, de oudste religie met één god ter wereld gesticht door de profeet Zarathustra of Zoroaster. (10e eeuw v.C. tot de Arabische invasie in Iran in 651 na Christus). Ruim 16 eeuwen Zoroastrisme hebben de Iraanse cultuur en tradities voor een groot deel vorm gegeven. De religie maakt onderscheid tussen de Verlichtende Wijsheid en de Destructieve Geest. In je levenswijze dient de nadruk te liggen op goede gedachten, goede woorden en goede daden. In het Zoroastrisme is er leven na de dood; je dient zelf je geest in dit leven of in het volgende leven steeds te verbeteren totdat je bij de god van het goede kan komen.
De energie van de schepper wordt in het Zoroastrisme weergegeven door zonlicht en vuur. Zoroastrische gebouwen worden daarom ook vuurtempels genoemd en hebben boven de ingang een symbool, de faravahar.

We bezoeken de volgende ochtend een typisch zoroastrisch bezienswaardigheid: de torens van de stilte (Dakhma-Ye Zatoshti). Dit zijn torens waar de Zoroastriërs hun doden, na het wassen inlegden.
Volgens dit geloof mag je de aarde, het water en de lucht niet bevuilen dus werden lijken niet begraven of verbrand. Nadat het lijk gewassen was werd het boven op de toren gelegd zodat de gieren hun werk konden doen. De doden werden in rijen op stenen gelegd; buitenste rij de mannen, dan de vrouwen en in de binnenste ring de kinderen. Als de botten kaal gevreten waren werden de beenderen met (ongebluste?) kalk in de kuil gegooid zodat er niets meer van overbleef. De kleinste toren is 200 jaar en de grootste 400 jaar oud. Sinds 1960 is het gebruik van de torens om hygiënische reden verboden. Vlakbij ligt nu een begraafplaats voor zoroasters gemaakt van waterdicht beton zodat niets doorsijpelt naar de bodem! Er zijn tegenwoordig in Jazd nog maar 30.000 Zoroasters.

Beneden ontmoeten we de laatste nog levende lijkwasser die hier gewerkt heeft. De man is inmiddels 92 jaar oud.
Onderweg naar boven kun je onderaan de heuvel goed de restanten zien van oude tempeltjes die voor de verering van Zoroaster werden gebruikt, evenals de overnachtingsverblijven, keukens en badhuizen, bedoeld voor de familie van de overledenen.
Op de terugweg naar het centrum stoppen we even bij de vuurtempel. Volgens overlevering brandt hier de heilige vlam van de profeet Zoroaster al sinds 470 na Chr.

We lunchen bij Fookah een restaurant waar we gisterenavond op het dakterras gegeten hebben. Ze hebben heerlijk eten. Remy krijgt een halve kip in rode currysaus met Burberry rijst (rijst met granaatappelpitten erdoor bestrooid met saffraan, mjammie!).
Ik een kipkebab met lekkere salade. Het eten smaakt in Iran zo lekker, ze werken veel met verse kruiden.

Na de lunch gaan we naar de Jame moskee. Elke stad of dorp heeft wel een moskee met de naam Jame(h). Deze Jame Moskee stamt uit de 12e eeuw. Hij heeft een imposante toegangspoort met 48 meter hoge ranke minaretten, de hoogste van het land. Hij is prachtig gedecoreerd met tegels met blauwe motieven, zowel van buiten als van binnen bij de overkoepelde gebedszaal en de mihrab. Terwijl we er zijn begint de gebedsdienst.

Ons volgende doel is het Amir Chakhmagh plein van waaruit jaarlijks duizenden Sjiitische moslims in optochten de dood van Imam Hossein herdenken. Aan dit plein staat ook het gebouw met dezelfde naam, maar hiervan zijn alleen nog de monumentale façade met driedubbele arcadenrij en twee ranke betegelde minaretten bewaard gebleven. In de vijver ervoor staat de beeldengroep “de reizigers”.

Hoewel omringd door twee woestijnen, beschikt Yazd toch over voldoende water. Het water wordt via ondergronds gegraven kanalen (qanats) uit het vijftig kilometer verderop gelegen gebergte naar de stad getransporteerd leren we in het watermuseum. Die gangetjes waren hooguit 60 cm breed en wilden tijdens de bouw nog wel eens instorten. Dit aardige museum zit ook in een voormalig mooi gedecoreerd koopmanshuis en heeft natuurlijk ook een binnentuin.
Ondertussen zijn we aardig verhit geraakt en zijn blij dat we via de koelere overdekte bazaar terug naar het hotel kunnen lopen. ’s Middags is alles gesloten, een soort siësta, maar vanaf ca. 16.00 komt er weer bedrijvigheid en ’s avonds is het er een drukte van belang. We passeren oogverblindende spiegelwinkels en net zo schitterende goudwinkels waar bijna alles bezet is met glimmende stenen. Iraniërs houden van blingbling!

Onze tijd in Jazd zit er weer op. Morgen gaan we op weg naar Kerman.

Vandaag een lange reisdag naar Yazd. Niet ver van Kashan zien we in het landschap wachttorens en afweergeschut: hier liggen over een lengte van 15 km op 100 m diepte de ondergrondse kerncentrales. Verder is het landschap saai en droog. Zo nu en dan verschijnen er wat kale woestijnbergen.
Tussen Kashan en Yazd maken we een stop in Na’in met zijn middeleeuwse oude centrum. Na’in was vroeger een belangrijke halte op de oude karavaanroute ten zuiden van de woestijn en is een echt authentiek woestijnstadje met veel leembouw, een oude moskee (vroeger vuurtempel geweest) met diepe cisternen en een compleet onderaards labyrint waar de bewoners zich tegen overvallers en woestijnrovers konden beschermen, waarschijnlijk nog stammend uit de pre-islamitische tijd!

De Jameh Moskee (= Groot Moskee) van de stad Na’in dateert van ongeveer de 9e eeuw en is één van de oudste moskeeën van Iran. Het is één van de eerste vier moskeeën die gebouwd werden na de invallen van de Arabieren. Het oudste (vuurtempel) deel dateert uit de 8ste eeuw, later werd de moskee over de vuurtempel heen gebouwd. Heel bijzonder vind ik de bakstenen wanden en pilaren rond de binnenplaats, de veertien zuilen zijn elk versierd met een uniek patroon van metselwerk, Seltsjoeks vakmanschap uit de 11^e eeuw.

De moskee is bekend om zijn mihrab (gebedsnis) uit de veertiende eeuw. Naast de meghrab staat een preekstoel, een menbar, 700 jaar oud, uitgevoerd in fijn houtsnijwerk met bloemen- en geometrische motieven. Op de grote binnenplaats liggen vier albasten tegels. Deze zorgen ervoor dat er ondergronds nog daglicht kan komen. Als we de trap af gaan komen we in onderaardse gangetjes en ruimten van de vroegere vuurtempel. De moslims gebruikten de  kelders onder de moskee als gebedsplaats gedurende de hete zomer Veel voormalige vuurtempels zijn verdwenen doordat de moslims er hun moskeeën bovenop bouwden.

In afwachting van onze picknicklunch lopen we de inmiddels grotendeels verlaten oude stad in, die is opgetrokken uit leem. Er zijn veel geruïneerde gebouwen, waarvan de bewoners nu voor onderhoudsvriendelijker behuizing gekozen hebben, het geeft de indruk in de middeleeuwen beland te zijn. Centraal ligt het fort Narin Ghal’eh, een Sassanidisch fort dat de oase moest beschermen tegen invallen. Net daarvoor zien we een ab anbar, een drinkwaterreservoir, met 4 badgirs, de windtorens die voor koeling moeten zorgen. Het fort is grotendeels vergaan, maar is toch indrukwekkend om te zien.

Het is al laat in de middag als we in Jazd aankomen.

Zo’n 200 km ten zuidwesten van Teheran ligt Kashan. In de elfde eeuw bouwden de Seltsjoeken hier een vesting waarvan de muren nu nog staan. Kashan staat bekend vanwege zijn prachtige koopmanshuizen. We bezoeken het Tabātabāeihuis, een huis uit 1834. Het huis heeft vier binnenplaatsen en 45 kamers en kelders. Naast door de tijd en zon vervagende muurschilderingen en kleurrijke glas-in-lood zien we prachtige patronen in het stucwerk en mooie koepels.

Ondanks dat er geen meubels of tapijten meer zijn straalt de luxe er vanaf. Zeker in de centraal aan de binnenplaats met vijver gelegen hal vol spiegels, spiegel mozaïek en verfijnde reliëfs.

Hier zien we voor het eerst ook deuren met twee deurkloppers. Een langwerpige voor de mannen en een ronde voor de vrouwen. Omdat ze beide een ander geluid maken wisten de mensen in huis meteen of er een vrouw of een man voor de deur stond, zodat ook een man of een vrouw de deur open kon maken. Het aantal keren kloppen gaf aan hoeveel mensen voor de deur stonden. Het was dus wel even werken als je met een hele groep aankwam…

We besluiten om in het Abassi theehuis, ook gevestigd in een traditioneel koopmanshuis, te lunchen. Iraniers zijn gewend de maaltijd zittend op een tapijt te gebruiken. In traditionele restaurants staan dan ook grote zitplateau’s bedekt met tapijten waar hele families op passen. Ook wij krijgen zo’n bank toe gewezen. We bestellen een barbeque kip kebab met rijst en een dizi. Dit laatste traditionele gerecht dien je deels zelf te maken. Er wordt een smal hoog potje met schapenvlees, aardappel, spliterwten, kikkererwten en tomaten in kookvocht gebracht. Als eerste laat je het vocht in een kom uitlekken. Daarna haal je het vlees eruit en schep je twee eetlepels vocht terug in het pannetje. Nu stamp je alles met de bijgeleverde stamper in het potje fijn. Als laatste doe je het schapenvlees terug en stamp je nog een keer. Je schept nu alles eruit en verdeelt alles gelijkmatig over een bord. Tijdens dit alles zorg je ervoor dat je stukjes papadums met sesamzaad in de kom met vocht laat weken. Je dizi is klaar, samen met wat (naan)brood eet je het gerecht op. Erg lekker!

Na de lunch ligt even verderop de Sultan Amir Ahmad hamam, gebouwd in de 16de eeuw tijdens het bewind van de Safawiden. Dit grote (1000 m2) traditionele badhuis is versierd met turkoois en goud tegelwerk, prachtig om te zien! Op elke pilaar van het centrale badhuis zie je kleine naive muurschilderingen als zijnde kleine schilderijtjes. Op het dak de koepels met kleine ronde albasten ruitjes. Vandaar kun je niet naar binnen kijken maar binnen leveren ze veel licht en sfeer en kun je wel naar buiten kijken.

We lopen door smalle nauwe straatjes met hoge muren richting onze volgende bestemming. De hoge muren zorgen ervoor dat je wat verkoeling in hun schaduw kunt vinden, lekker! De zon schijnt hier meedogenloos, ondanks een temperatuur van bijna 40 graden is het weliswaar warm, maar voelt het door de droogte niet benauwd.

De Agha Bozorg moskee is in de 18de eeuw gebouwd. Wat deze symmetrische moskee uniek maakt is de binnenplaats. In deze binnenplaats ligt nog een tweede dieper gelegen binnenplaats met een tuin en een fontein.
We lopen richting de gebedsruimtes en worden meteen heel vriendelijk begroet en met gebaren gevraagd om naar binnen te komen. Jacqueline natuurlijk bij het vrouwengedeelte en ik bij de mannen. Het geheel is alleen gescheiden door een paar lakens. Het geluid van gebeden schalmt over de speakers. Jacqueline krijgt meteen een kop thee aangeboden en een vrouw geeft haar snoepjes. Het oogt veel gezelliger dan onze gebedsdiensten. De vrouwen keuvelen wat met elkaar, drinken thee en zo nu en dan prevelen ze mee met de gebeden. Ze willen erg graag contact en vragen, wijzend op mijn camera zelfs of ze op de foto mogen. Jammer genoeg doen ze wel eerst hun chador, die tot dan toe losjes open hing, tot aan hun kin dicht. Een man brengt bekertjes met verse citroen limonade rond. Heerlijk!

Bij mij is het niet anders, ook ik krijg een verse limonade en een koek. De mannen knikken of wuiven vriendelijk. Sommige praten zachtjes met elkaar, andere lezen uit een dikke Koran, soms ondersteund door een houten standaard, weer andere bidden met een rozenkrans. Er heerst een serene rust. Ik vraag aan een man die halfliggend tegen een pilaar rust of ik een foto mag maken. Hij knikt instemmend en haalt een petje tevoorschijn en zet deze op. Met zijn rechterhand op zijn hart kijkt hij me aan. Prachtig! De vriendelijkheid is hartverwarmend en steekt in een schril contrast af met hoe over moslims wordt gedacht, stereotypen voornamelijk veroorzaakt door een stel idioten en testosteron jongeren, in de westerse wereld.

Als laatste brengen we een bezoekje aan de Bazaar van Kashan. Helaas zijn alle winkels, behalve een stoffenwinkel, gesloten. Vanwege het offerfeest, een nationale feestdag. Het geeft ons de rust op ons gemak de mooie koepels van de overdekte bazaar te bekijken. En gelukkig vinden we de weg naar het dak. Van hieruit heb je een mooi uitzicht op enkele open binnenplaatsen van de bazaar.
Met een moe maar voldaan gevoel gaan we terug naar ons hotel. We hebben zoveel moois al gezien, dat smaakt naar meer.

PS: Je kunt op de afbeeldingen klikken om een grotere versie te zien…

Gewoon naar Iran gaan, voor zo’n 25 EURO krijg je hier meer dan 1 miljoen Rials…